WIEDŹMA Z CHWALISZEWA

Pomnik pierwszej kobiety oskarżonej o czary i spalonej na stosie w 1511 r.

Powstał jako symbol pamięci o kobietach, które przez stulecia padały ofiarą oskarżeń o czary, społecznych uprzedzeń i niesprawiedliwych procesów.

Rzeźba ma wysokość około 166 cm, co odpowiada średniemu wzrostowi kobiety w Polsce. Wykonana jest z polerowanej stali i trawiona jest kwasem. Przedstawia zarys ciała i głowy, bez określonych oczu czy nosa – kobietę nieznaną. Wydaje się być w ruchu. Jej lustrzana powierzchnia sprawia, że każda osoba może się w niej przejrzeć; symbolicznie i dosłownie.

Tło historyczne

W Europie za okres największej liczby procesów czarownic uznaje się czas między XV a XVII wiekiem. Na ziemiach polskich, według przekazów historycznych, pierwszy ze stosów, na którym spalono „czarownicę”, zapłonął w 1511 roku na terenie Chwaliszewa, niegdyś miasteczka, a obecnie dzielnicy Poznania. Była to wieś, w której znajdowały się warzelnie piwa. Kobiecie przypisano zatrucie wody wykorzystywanej w browarach, co miało doprowadzić do choroby i śmierci wielu mieszkańców, a w tamtych czasach piwo było dość ważnym i popularnym napojem. Mieszkańcy podejrzewali wiedźmę, czyli znachorkę: kobietę, która zajmowała się ziołolecznictwem. Kobiecie przedstawiono więc zarzut rzucenia czarów i skazano na śmierć przez spalenie na stosie. Niezależnie od stopnia historycznego potwierdzenia tej konkretnej historii, stała się ona ważnym symbolem mechanizmów prowadzących do prześladowań kobiet.

Procesy o czary odbywały się zgodnie z obowiązującym wówczas prawem i prowadzone były zarówno przed sądami świeckimi, jak i kościelnymi. Powszechne było stosowanie tortur, których celem było wymuszenie przyznania się do winy. Wbrew powszechnym stereotypom, o czary były oskarżane najczęściej nie samotne, starsze kobiety, lecz kobiety w średnim wieku – żony, matki i członkinie lokalnych społeczności. Polowania na czarownice trwały na ziemiach polskich przez około trzy stulecia, a ostatnie udokumentowane egzekucje za czary miały miejsce na początku XIX wieku. Dokładna liczba ofiar pozostaje nieznana, jednak historycy szacują, że na obszarze dzisiejszej Polski mogło zginąć od 20 do 40 tysięcy osób oskarżonych o czary, a zdecydowaną większość stanowiły kobiety.

Chór Czarownic

Bezpośrednim impulsem do powstania pomnika „Wiedźma z Chwaliszewa” była działalność Chóru Czarownic, zainicjowanego w 2015 roku przez Ewę Łowżył. Inspiracją dla powołania chóru stała się historia kobiety z Chwaliszewa. Łącząc muzykę, performans i działania społeczne chór odwołuje się do postaci „czarownicy” nadając jej nowe znaczenie – symbolu niezależności, odwagi oraz siły i kobiecej solidarności. Podejmuje tematykę praw kobiet, równości oraz przeciwdziałania wykluczeniu. Więcej o idei Chóru Czarownic i jego projektach przeczytasz na oficjalnym profilu: Chór Czarownic lub posłuchasz w aplikacji YouTube.

Symbolika

Pomnik „Wiedźma z Chwaliszewa” nie jest typowym upamiętnieniem wydarzeń z przeszłości, ale ważnym głosem w dyskusji o współczesnych mechanizmach wykluczania, stygmatyzacji i pochopnego osądzania. Historia kobiety z Chwaliszewa przypomina, jak łatwo strach, uprzedzenia i dezinformacja mogą prowadzić do społecznej przemocy. Historia ta wykracza poza swój historyczny kontekst. Skłania do refleksji nad współczesnymi mechanizmami pochopnego oceniania, wykluczania i stygmatyzacji, które nadal mogą dotykać osoby wyróżniające się niezależnością, odwagą, czy gotowością do wykraczania poza społeczne normy.

Powstanie pomnika wpisuje się także w ideę zwiększania obecności kobiet w przestrzeni publicznej – zarówno jako bohaterek historii, jak i autorek sztuki. Publiczna sztuka tworzona przez kobiety i opowiadająca o doświadczeniach kobiet wzbogaca pamięć zbiorową, wzmacnia tożsamość kulturową oraz sprzyja budowaniu bardziej równościowego społeczeństwa. Obecność takich realizacji ma szczególne znaczenie dla młodych dziewcząt, które dzięki nim mogą dostrzegać kobiety jako osoby sprawcze, odważne i współtworzące historię.

Autorka pomysłu: Ewa Łowżył – artystka sztuk wizualnych, artystka fotografik, kostiumografka, scenografka, animatorka kultury. Inicjatorka i współtwórczyni Chóru Czarownic. Laureatka nagrody Pracy Organicznej. Twórczyni nadwarciańskiego centrum KontenerART oraz Ogrodu Szeląg – miejsc kultury nad rzeką Wartą w Poznaniu. Inicjatorka postawienia pomnika Pierwszej Kobiety Spalonej na Stosie. Obecnie zaangażowana społecznie w zwiększanie świadomości dotyczącej medycznego zastosowania psychodelików. Słucha ptaków, kąpie się w rzece, tworzy lampiony rozświetlające przyjaciołom długie zimowe miesiące.

Autorka pomnika: Alicja Biała  – odpowiedzialna za projekt rzeźby. Absolwentka Royal Drawing School i Royal College of Art w Londynie. To artystka wizualna wywodząca się z Poznania, pracująca w różnych mediach i skalach, znana z głębokiego zaangażowania w tematy społeczne i ekologiczne. Początkowo zwróciła na siebie uwagę swoimi wielkoformatowymi muralami, a następnie politycznie naładowaną serią „Wycinanki Polskie” (opublikowaną w “Polska,  wiązanka pieśni patriotycznych” Marcina Świetlickiego, wydawnictwo Wolno). W 2020 roku w Poznaniu, w Przystani Sztuki, powstały jej pierwsze prace w przestrzeni publicznej z serii „Totemy”, gdzie różne proporcje, kolory i ręcznie malowane wzory odzwierciedlają wyniki badań i dostarczają statystyk dotyczących kondycji środowiska naturalnego. Jej najnowsze prace obejmują rzeźby w metalu wykorzystujące skażenia pokopalniane, kontynuację publicznych rzeźb „Totemy”, obrazy, prace w koronce oraz wiszące rzeźby świetlne „Pająki”, wywodzące się z kobiecych zwyczajów słowiańskich. Biała zanurza się w kulturową historię i spekulatywną przyszłość, mając nadzieję, że prawda wyjdzie na jaw, pytając: gdzie byliśmy i dokąd zmierzamy?

Fundatorka pomnika: Dominika Kulczyk – przedsiębiorczyni, inwestorka, filantropka i działaczka społeczna.
Przewodnicząca Rady Nadzorczej Polenergia S.A. od 2019 roku. Buduje i wyznacza strategiczne kierunki rozwoju firmy, dodając do stworzonego przez Dr. Jana Kulczyka projektu wizję odpowiadającą wyzwaniom przyszłości. Polenergia S.A. jako największa prywatna firma energetyczna w Polsce realizuje dziś pionierskie projekty farm wiatrowych na Bałtyku z takimi gigantami jak Equinor i Brookfield.

Swoją misję widzi nie tylko w biznesie opartym na zrównoważonym rozwoju, ale też w działaniach filantropijnych, których szczególnym celem jest zwrócenie uwagi na marginalizowane dotychczas wyzwania, z którymi w życiu codziennym i zawodowym mierzą się kobiety w Polsce i na świecie. Pomysłodawczyni, współfundatorka i Przewodnicząca Rady Kulczyk Foundation, która w ciągu 12 lat włączyła się w realizację blisko 250 projektów w 67 krajach, w tym program wspierający walkę z ubóstwem menstruacyjnym i program „menopauza bez tabu”. Celem jest normalizacja naturalnych procesów, dotyczących kobiet i wsparcie ich na różnych etapach życia.

Realizuje ambitne przedsięwzięcia wspierające zdrowie naszej planety. Inicjatorka powstania polskiej fili organizacji ekologicznej Green Cross International. Członkini Rady Programowej UN Global Compact Poland oraz Ambasadorka SOS Wiosek Dziecięcych w Polsce. Reporterka i producentka, zrealizowała ponad 70 filmów dokumentalnych, m. in. we współpracy z CNN International i TVN Discovery. Mecenaska Malta Festival, jednego z najważniejszych wydarzeń kulturalnych w Polsce, które od ponad trzech dekad kształtuje przestrzeń dialogu między różnymi dziedzinami sztuki, kulturami i ideami, a w nowej odsłonie zaprasza do poznawania świata sztuki z kobiecej perspektywy.

Współzałożycielka Grupy Firm Doradczych Values prowadzącej szkolenia na temat psychologii biznesu. W latach 2013-2016 wiceprezeska Polskiego Komitetu Olimpijskiego. Ukończyła sinologię na Wydziale Neofilologii oraz politologię na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Kształciła się w Szanghaju, Pekinie, w Rockefeller Foundation oraz w Bertelsmann Foundation.